Meaba (Toén-Ourense).

Meaba resulta un ser un orotopónimo composto polos termos "meá" e "aba". 

Meá deriva do adxectivo latino "medianus-um", con significado de "a que é do medio, a que está no medio". 

Seguindo esta evolución lingüística mediana=meana=meaa=meá. 

Tocante a "aba" vén do arameu aba, con significado "sopé ou ladeira dun monte ou montaña" (Diccionario Estraviz). 

Os dous termos se fusionan por un proceso de sinalefa fonética resultando este topónimo tan curioso y que de primeiras nos pode provocar risa. 

Polo que, despois de barallar outras hipóteses, concluimos 

que viría de A Media Aba, a media ladeira, cousa que coincide moi ben coa súa situación xeográfica. 

Autoría : Carlos Prieto. 

Inxenios Galegos Antigos

                  Antigo sifón de rego. 

Hai varios anos, vimos esta peza no museo de Oliveira de Frades (PO). 

"Este inxenio, en pedra, fixonos pensar moito. Tiñamos aos nosos devanceiros por esforzados e traballadores, e agora por intelixentes. Esta peza ten unha medidas aproximadas de 50x50x30 cm. Dous buratos, por diante e por detrás, do tamaño dun puño. Na parte superior, unha tapadeira, cun pequeno orificio, do diámetro du bolígrafo. Que non so servia para agarrar a tapa, funcionaba facendo o vacío e enviaba a auga do estanque polas canles de rego. Está fabricado en granito. E depositado no Museo de Oliveira de Frades (Portugal)".

Nosotros lugares, chamada "pedra de aire".

Traducción en castelán:

Este ingenio, en piedra, nos ha hecho reflexionar mucho. Y es que teniamos a nuestros ancestros por esforzados y trabajadores, y ahora por muy inteligentes.Esta pieza tiene unas medidas aproximadas de 50x50x30 cm. Dos orificios, por delante y por detrás, del tamaño de un puño. En la parte superior, una tapadera, con un pequeño orificio, del diámetro de un bolígrafo. Que no sólo sirve para asir la tapa...

Funcionaba haciendo el vacío y enviaba el agua del tanque para los canales de riego. Realizado en granito. Depositada en el Museo de Oliveira de Frades (Portugal). En otros lugares llamada "piedra de aire".

Esta peza volve ao noso remoer toponímico nunha nova publicación das RRSS.

"PEDRA DE ARTEAR

Chantada 

Qué significa a palabra "artear"? 

Sabemos a súa utilidade?

Hainas na vosa zona?

Eran parte do mecanismo de apertura dos corgos. 

Cando o corgo estaba cheo este trebello facia que se abrira e vertera a auga encorada. (Comentario de O Neto do Rei)".

Agora aparece unha nova dubida, qué significa a palabra "artear". Neste caso poderia ser unha deturpación de "altear". Termo, que relacionado coas bombas hidráulicas, se refire a acción de elevar a altura de carga ou presión para vencer unha diferencia de altura xeométrica (altura manométrica total). Nunha liña similar, en referencia a aspectos hidronimicos, tamén estarían os topónimos Artes (en Carballo e Ribeira), Artoño (Agolada) e Ortoño (deturpacion de Artoño, en Ames), Arteixo, Arthés (Lacout-Francia), Artois (Albi-Francia), Artogne (Brescia-Italia)... Procedentes da raíz prerromana *ar-t, variante de *er (fluir, moverse) vencellada a antiga hidrónimia ou orografía do terreo. 

Bibliografia :

.

Toponimia VARIA

                                                                  TOPONIMIA VARIA.

Esta sección dedicaremola a consultas ou preguntas que nos fan nas RRSS. Ou toponimos que nos pican a curiosidade.

                                                                      PONTE D'ALOTE

Información que se nos facilita.

"Alote ou Alota? Pequeno lugar, perto dunha corga onde ha unha ponte. Dai que en tempos antigos se chamasse “Ponte d'Alote". Había aquí uma quinta. E um lugar da fregresia de Sao Paio,  concelho de Melgaco. Conheco registos docimentais com pequenas variacoes da grafía tais como “Alota" ou "Lotta". 

A partir destes datos, comezamos a nosa pescuda. Empezamos a considerar A Lota, un desajuste orixinado por un falso artigo. Isto nos leva a unha lonxa,  lugar onde se subasta o peixe. Ou a forma de vender ese peixe a ollo ou  "a lote pechado". Ou ao nome dun peixe de rio chamado comúnmente así ou burbota (IA).

Achegandonos despois ao CODOLGA, non encontramos ningunha referencia documental, obvio. Polo que recurrimos ao Du Cange e a forma "Alota" responde de forma afirmativa en documento (1883-1887), derivandoa da forma "aluta". Forma latina primitiva recollida nos diccionarios de latin. Forma adxectiva na que se sobreentende "pellis" ( verosimilmente de alumen=alumbre). Que ven tendo  o significado de "de pel tratada, de coiro curtido" (específicamente coiro de alume, alumen). Du Cange tamén recolle as formas "alutarium" (lugar onde se traballa o coiro) e alutarius (artesan que traballa o coiro, badaneiro). En castelán e outras linguas romances relacionarse coas formas "aluda" (aragonés), "luda" (catalán ), "alue" (francés).

Chegados a este punto, temos que considerar que o termo "alote" vai asociado a este tipo de pontes, ao ser  feitas con cordas grosas trenzadas con fibras vexetais e/ou coiro para crear unha ponte colgante, para o paso de peons e  pequenos animais domésticos. Historicamente, mesturabanse materiais locais como cordas de fibra vexetal, lianas trenzadas e, en climas mais fríos, tiras de pel ou coiro cru para aumentar a sua resistencia e durabilidade. Este tipo de pontes, tamén chamadas colgantes ou de corda, eran cruciais en terreos de difícil acceso, onde non podían chegar vehículos de rodas ou cabalerias. Ou resultaba a forma máis tradicional e económica para salvar unha corga ou outro accidente orografico menor. E como mostrar un botón: segue a ponte resistindo ai como marca de identidad (anque xa adaptado aos tempos modernos).

                                                                           GONDULFES

Gondulfes. Parroquia e lugar de Castrelo do Val (OU).

Resulta un topónimo único en su forma, pero con varios cognados en Galicia, León e Portugal. Glndulfe hai tres: un en Lugo e outros dous en Pontevedra. Tamén temos un Vilargondurfe (Lugo). En Portugal existe Gondufo (Guarda) e Gondifelos (Braga). 

Estes toponimos se orixinan a partir do nome altomedieval Gondulfus. (Villam) *Gondulfis.  Nome xermánico citado en múltiples documentos rexistrados no Codolga dende o S.X ata o XII. Nome de un antigo posesor de alto rango pois aparece neles como testemuña ou propietario.

Bibliografia:

Codolga.

" El nombre de los antepasados". Celtiberia.net.

"Breves calas en la antroponimia germánica leonesa". Riesgo Chueca, Pascual.

Foto cedida por Estevoaei.

                                                                   VIXOI (Bergondo).

                                                                      Pazo de Trasdoval

Chamanos a atención este  sufixo en -oi. Ao que engadimos outro Vixoi(Santiago de Compostela), Servoi (Castrelo do Val), Raxoi(As Somozas, Pontecesures, A Caniza, Valga, Vedra), Mondoi (Oza-Cesuras), Filloi (Forcarei)... espallados polo territorio galego. 

Respecto a Vixoi, constatamos que aparece xa documentado no año 963 no Tombo de Celanova un tal "Vigoy Baldoiz", como testemuña no devandito documento. E noutros documentos posteriores tamén aparece outra xente con ese mesmo nome.

No S. XVIII encontramos esta cita "Pulv (is) Janis Vigonis mercurius precipitatus ruber. Cáustico para curar fístulas, úlceras, etc. en enfermedades venéreas", nun relatorio de productos farmacéuticos. Aparecendo xa utilizado como xentilicio.

E actualmente descubrimos o apelido Vigoy  en Galicia, Cataluña pirenaica e Francia (36 casos),  nunha paxina xenealoxica.

Todo iso levanos a considerar que o devandito toponimo estaria relacionado cunha (Villam) Vigonis. Nome que recibiu o lugar por un antigo propietario, posiblemente franco, xa en época medieval. 

Outras consideracións:

- Vixoi/joy: duas cimas (bis-ain). Unha proposta vasca que aparece como un " copia e pega" en diversas páxinas.  

- Derivado de visus-us, seguindo a liña de O Viso, A Vixuteira... Aplicable a un lugar que está en alto, con vistas ou que se ve moi ben.

Estando no extremo da parroquia, poderia vir de "divisionem": (de)visión, marco, fito, referencia do territorio. Nesta liña, hai un Visuña (antiga *Visonia) no Courel, na (di) visoria con León.

- Outra hipótese, que complica  máis o seu estudio, asoma nun códice do ano 1094 da diocese de Lugo, citandoa como "Boio" ("... In Terra de Nemidos sexta de Sancto Felices de Boio..."). Neste caso estaría relacionado co significado boi (bos-vis). O Boial aparece varias veces na veciña Ferrolterra. En Asturias, Boal. Nestes casos poderian estar relacionados con terreos usados para o pasto.

Concluimos que nos resulta un topónimo escuro, cun significado difícil de precisar.

BIBLIOGRAFÍA:

Diccionario Lexilogos.

Nomenclator de Galicia.

Geneanet.

Josep María Pla Dalmau e outros. "Una farmacia del Siglo XVIII".

Agradecementos aos nosos amigos Conchita Fernández López e Caperluso Carvoeira.

            

            OUTEIRO Da CORNETA

Ao fio dun aporte que realizou Ramón Brea no grupo "Toponimia da Gallaecia"... 

Outeiro da Corneta, en Rianxo (Galicia) e Monte da Corneta, en Montalegre (Portugal Norte) están separados máis de douscentos quilometros. Calquera poderia pensar que en ambos lugares algún día  perdeuse ( ou encontrouse) este instrumento musical de vento ou a un músico perdido que se dedicaba a tocar este instrumento. Unha idea máis alonxada que a distancia física entre os dous puntos. E por qué foi unha corneta e non unha trompeta ou outro instrumento musical. 

Este microtoponimo, e así o testemuñan a cantidade de topónimos que conteñen éste radical no Nomenclator, deriva da forma celta *kern-  *karn-  *korn- que moitas veces deriva en  quer- quir- cor-, etc. con significado de "Pedra, rocha", en referencia a un terreo pedregoso ou escsrpado. 

Así o topónimo Kernow (en córnico ou cornuallés ), Cornwall (en inglés), Cornualles (en español) vai conservando este radical, con pequenas variacions axeitadas aos devanditos estandares fonéticos.

Noutras linguas romances e no euskera tamén encontramos parentela con este radical . E, para rematar, veunos a memoria Cornatel, aló pendurado nun risco, sempre vixiante. E un interminable número de topónimos no territorio galego-portugués que levan esta raíz e as súas variantes.

Pero sempre haberá quen  relacione corn- coa forma latina "cornu". E ao mellor ambos etimos estean relacionados nalgun contexto determinado. Ou porque esa prominencia rochosa adquira esa forma. Tal e ocaso de Pena Corneira, na comarca do Ribeiro (Ou). 

BIBLIOGRAFIA:

Nomenclator de Galicia.

Diccionario latino Lexilogos

IA

Fotografía de Fernando Cobos Guerra.

Agradecimientos a Ramón Brea.

MUGARES

 

No primeiro rexistro que encontramos aparece o topónimo como “Mogares” (952) no Tombo de Celanova, en documento relativo á ubicación dun lugar “inter Sancto Vincentio et Mogares quos vocitant Cesuras…”Posteriormente aparece citado no ano 1241 nun pergameo do Mosteiro de Oseira como “Mugares” (“... Petrus Iohannis rector ecclesie de Mugares…” ) e 13 citas documentais máis.

A variación vocálica resulta normal no galego: peche de vogal media.

Posteriormente aparece un xentilicio que presenta diferentes formas. A máis antiga, Monago “Guntino Monago” (ano 998), Moogo citado 50 veces acompañando a distintos nomes Oveco Moogo ata… Sancius Moogo, desde1117 (S. XII e XIII). Pelagio Moago (documento da catedral de Ourense,1208), xentilicio Mogo nomeado 4 veces desde 1245.(Domenicus Petri, dictus Mogo (Moço), en1122. Este apelido segue ata hoxendía como no caso de José Antonio Monago (1966) e outros.

Neste último bloque cremos que veñen a derivar da forma latina“monachus”, con significado de monxe ou pertencente ao/s monxe/s. Nome que foi experimentando transformacións ao longo do tempo, como imos recollendo nas anteriores citas documentais.

Chegados a este punto, vemos unha crara interferencia entre estas dúas familias léxicas, que nos dificulta a procura do seu significado orixinal. Polo que seguimos na busca de topónimos que presentan paralelismo cos anteriores:

Mogor (Marín), O Mogor de Fóra e O Mogor de Terra (Valdoviño), Mugardos (Narón), Mogadouro (Portugal), Mogán (Gran Canaria), Muga de Sayago (Zamora).Isla de Mogador (Marruecos), Mogoro (Cerdeña).Como topónimos tal vez relacionados podemos citar tamén "Magoira" en Cedeira, e hai un "Penamacor" (tamén transcrito na Idade Media como "Penamocor"). Outros aparentemente relacionados, tanto no significante como no significado, serían os topónimos "Os Mogotes da Gabeira", en Cedeira e en "Os Mogotes dos Aguillós", en Cariño, que corresponden a pequenos cantís costeiros ou illotes. Tamén os mogotes de Viñales (Cuba), non resulta descartable que lle chamasen “rochas de monxe”, metafóricamente, pola súa forma.

Neste sentido, o profesor Higinio Martíns, no seu libro “As tribos calaicas” fala dun “Manhom” procedente do grego ou indoeuropeo “moukho” con significado de monte, fito, linde, e nalgúns dos devanditos casos, estaría relacionado con detalles orográficos, como lugar alto ou cantil rochoso. E Fernando Cabeza Quiles, no seu libro “Toponimia celta de Galicia” retoma a idea anterior, que nós compartimos como a hipótese que máis se axusta á meirande parte dos topónimos sinalados..

Pero non sería descartable, que Mugares, como o resto da contorna e terras do Ribeiro, fosen terras ocupadas e transmitidas en doazóns ou como moeda de cambio entre particulares, pequenos mosteiros e posteriormente as grandes ordes monásticas. A forma de plural neste caso resúltanos de moita importancia monachus >monachicus>Monacales>Monagales>Mogares>Mugares.

Como colofón apuntamos este curioso fragmento, que recollemos na Wiki: “A través da documentación medieval do tombo do mosteiro de Celanova sábese da existencia do mosteiro de Santa Uxía, cara ao Porto dos Abades, e do mosteiro de San Vicente, fundado como mosteiro particular polo converso Esgas e doado polo seu pai Fafila a San Rosendo no ano 952 xunto con varios lugares como Mugares e diversas terras”.

BIBLIOGRAFIA:

Nomenclator Galicia

CODOLGA

Wikipedia.

Dolores González… https://arqueotoponimia.blogspot.com

“As Tribos galaicas”, Higinio Martíns

Xosé González... https://penadacataverna.blogspot.com

Foto da Wikipedia.

Pedras curiosas.

PIEDRAS CURIOSAS.

Hace algún tiempo "descubrimos" esta pieza encastrada en el entorno de la Basílica de Santa María La Mayor (Pontevedra).

Leemos en la Wiki que anteriormente a la basílica había una iglesia románica. Podría ser esta unha pieza reutilizada de aquella construcción? 

Buen domingo para todos. Y en especial a "los que buscamos tres pies al gato".

#pedrascuriosas

PEDRIÑAS NAS BURGAS (OURENSE). POSIBLES COVIÑAS.

Tantas veces pasamos por ali. Pero hoxe iamos "cos ollos  de mirar" e sorprendeunos moito esta pedra. Nada que ver coas que a rodean. Cuidado onde pisades. 

#pedrascuriosas

XEI. PATRIMONIO EN PERIGO.

 XEI. NOIA.

Xei, sería un antropónimo, ao estilo ou posiblemente variante de Xes. Seguiría o modelo de Xoán, Xiao, etc. Polo que consideramos que foi o nome dun antigo propietario, deste muíño e instalacións en ruinas que permanecn neste lugar, sito á beira do río Traba. Encontramos un paralelismo “ O Souto de Xei” nunha relación de microtopónimos de Dodro ©.

Como moitos muíños, quedaría abandonado, ao chegar o uso xeneralizado da enerxía eléctrica.

BIBLIGRAFÍA:

Manuel Lorenzo Baleirón. “Toponimia de Dodro e de Laíño. Os nomes na auga”.

FotoS de Xilgaro Soutariz e "Galicia Máxica.Eu".

Suar (Paradela)

SUAR

.

Os primeiros documentos dos que dispoñemos fan referencia ao nome Soar (14 documentos de 1100 a 1268). Mentras a forma Suar so aparece documentada en 1249. A forma primixenia solarem<soar<suar foi evoluindo ata a actual por procesos fonéticos suficientemente estudados.

A seguinte pregunta e cál foi a motivación da escolla do topónimo? Supoñemos que, ao inicio, no lugar habería un solar, lugar fundado por un persoeiro nobre ou ben coñecido que tenía unha xurisdiccion coas súas leis, costumes e respectivos foros. Sistema institucionalizado no medioevo.

Consultado o Nomenclator, vemos que, ademáis da devandita parroquia de Paradela, tamén existe outro homónimo dun lugar en Antas de Ulla. Últimamente tamén localizamos un lugar en Moraña de nome Soar. Son tamén da mesma familia léxica os xentilicios Soares, que conserva o étimo primigenio, Suárez, Sueiro e a sua variante medieval Sueyro. Suario tamén tería que ver neste feixe de nomes, pero queda para outra quenda.

Bibliografía:

Codolga.

Du Cange.

Joaquim de Santa Rosa de Viterbo "Elucidario das palavras".

Antonio de Moráis Silva "Dicionario da Lingua Portugueza".

Dolores González de la Peña. "Arqueotoponimia".

Fotografía das RRSS.

Corexido. A Veiga (OU)

Corexido. A Veiga (OU)

Calquera poderia imaxiar que derivase do nome "cor", por aquilo da tentadora homonimia. Tamén podería relacionarse coa raíz céltica cor-/car- co significado de algo duro, escarpado, incluso co significado de rocha ou pena,como nos casos de Coruxo, Corexo… Pero a isto sempre hai que darlle moitas voltas. De primeiras xa nos tira abaixo esa idea inicial que no ano 1123 aparece documentado "Curugido". Por tanto, terá que ver con curuxa? Moitas variantes aparecen no Nomenclator: A Curuxeira/s, Curuxeiro, Curuxal, Curuxás, Curuxido...

Cál sería o causante deste topónimo? Poderia ser un lugar caracterizado pola abundancia dese tipo de aves? Ou por ser un lugar afastado, agachado por quedar oculto polo relevo ou vexetación. Ou quizáis por ser de acceso difícil. Acéptanse suxestións.

BIBLIOGRAFÍA:

Nomeclator de Galicia.

Codolga.

Google.

Google Lens.

Celtiberia.net.

Concello de Vigo. "Toponimia de Valadares".

(Fotografía de "Xentedeaveiga").

VALDÍN (O BOLO).

 VALDÍN 

*(Villam) *Baltarii, de Baltarius. Nome de posesor dunha *villa Baltarii, antiga granxa agrÍcola-gandeira dun propietario chamado Baltarius.

Este antropónimo, de orixe xermánica, aparece documentado desde a Alta Idale Media, “Balterius comes” (ano 572) nun pergameo de Braga. Tamén se rexistra no S. VIII coa forma Baltarius (714, Tombo de Caaveiro) e coa forma Balterio no século IX (Dip Astur). Asimesmo no ano 883, no cartulario de Arouca, tamén se recolle coa forma Balterio “in Dei nomine ego Balterio et uxor mea nomine Ogenia”. Desde o século XI aparece, a partir do xenitivo, o seu uso toponímico (1059, “uilla Baltar, Cartulario de Guimaraes), (1022, “Sancti Felicis de Baltar”, Tombo de Lourenzá).

Deste nome tamén derivará o topónimo Baltar, espallado por territorio da antiga Gallaecia. Dous en Galicia e cinco en Portugal.

BIBLIOGRAFÍA:

“Toponimia Gallega de Origen AntroponÍmico” Celtiberia.net.

Asociación Galega de Onomástica

“El asturiano-leonés: aspectos linguísticos, sociolinguísticos y legislación”. Héctor García Gil.

TopGalPor

CODOLGA

Fotografía de José Fernández Pérez.

VALDEORRAS BALEIRADA

REPORICELO

Reporicelo foi lugar do concello valdeorrés de Rubiá. O nome trasládanos a un lugar remoto e, tristemente, lonxano na memoria. Hoxe queremos darlle unha nova vida e sacalo do baúl do esquecemento. A aldea leva abandonada dende hai anos e hoxendía semella convertida nunha guarida de bichos. Alguén dirá que a natureza recupera o que é de seu, pero eu penso tristemente nas voces ausentes que aquí viviron e nos soños daquelas xentes que nunca chegaron a cumplirse. Ata que o noso estimado premio nöbel Camilo José Cela acabou por inmortalizalo na súa novela “Mazurca para dos muertos” facendo nacer a Lódola, a súa protagonista, en Reporicelo.

Tocante ao topónimo, non temos documentación nin paralelismos, así que todo o baseamos en dúas hipótesis.

A primeira, que podería derivar de “reparar” con significado de vixiar. Reparicelo/*reparicela =posto de vixiancia. Insistindo nesta liña, Cabeza Quiles, na súa obra “Toponimia de Galicia”, apunta que podería provir do francés “bord”, con significado de borde no sentido de caixa orográfica. Ao xuntarse bruscamente un terreo moi chan co comezo dunha elevación de terreo. ¿Reparada, en Vimianzo, entraría no mesmo lote?

Outra hipótese é que puidese derivar de robur/rebor (quercus robur), co sufixo de diminutivo -elo viría a significar o mesmo que O Carballiño. Estaría en relación con Rebordáns, Rebordelo, Rebordechao…e variantes.

BIBLIOGRAFÍA:

Fernando Cabeza Quiles “Toponimia de Galicia".

A. Castro Voces “Reporicelo y Camilo José Cela”.

(Fotograma dun vídeo de Alberto Gallego).

#toponimiagaliciabaleirada

VILABRIL

Esta semana querémosvos contar que no Barco, terra que me viu nacer, houbo un lugar chamado Vilabril. Descubrino un día falando co noso bo amigo Manolo, "O Pavero", comentou que "tiña que ir todos os días á horta de Villabril". E isto avivou a nosa curiosidade. Non dimos encontrado o lugar porque xa non existe na actualidade nin fotos do seu pasado, pero ainda queda como lembranza a "Rúa Villabril". E algún establecemento comercial ubicado na devandita rúa. Con estes datos, ubicaríamolo próximo a Viloira.

Por iso, hoxe facemos resucitar este pequeno lugar, posiblemente habitado dende época medieval, polas referencias documentais, ata a súa desaparición. Á beira do Sil, tiña un clima benigno e unhas terras de grande calidade, propicias para o desenvolmento agrícola. Pasado o tempo, só contaba con catro veciños no Catastro da Ensenada (1752). E xa non aparece citada no Diccionario de Madoz (mediados S. XIX).

Podería derivar de “Uilla Aprilii”, antigo posesor de orixe latina chamado Aprilius ou de “Uilla Berildi”, nome Berildius, antropónimo de orixe xermánica. Confirmanos Xosé González que existe outra cita “Villare Berilli” nun pergameo mindoniense do S. X, aplicable a Vilabril das Negradas, no concello de Mañón. Polo que viria a confirmar que o nome deriva dese último antropónimo, antigo propietario ou administrador dese predio.

Tocante ao xentilicio, xa aparece documentado a principios do S. XIII. E actualmente a maior concentración de persoas con este apelido encóntrase na provincia de Pontevedra e por qué será que os ourensáns con ese apelido están no Barco.

Como remate, hai unha lenda que indica que o lugar foi abandoado por mor dunha praga de formigas moi voraces, que o comían todo. Seguramente a praga sería de termitas, como ten acontecido noutros lugares, segundo temos constancia.

BIBLIOGRAFÍA

Xosé González "Apuntes sobre a microtoponimia do Concello de Vicedo".

https://apelidosgalicia.org

Foto de "Somos Comarca".

#toponimiagaliciabaleirada

NOSTÍN

(Fotografía da igrexa de San Miguel de Xagoaza).

O lugar estaría ubicado nas proximidades de Xagoaza. O seu nome podería derivar do nome de familia latino Nostius,sendo a forma do xenitivo Nostii ou Nosti. Quizás en alusión ao antigo propietario ou representante dunha pequena explotación agro-pecuaria. O nome L. Nostius Zoilus xa aparece citado nunha epístola que envía Cicerón a varios dos seus coñecidos.

Nostín aparece documentado no Tombo de Samos (ano 1175). Tamén, segundo este documento, estaría ubicado en terras de Valdeorras (“In Iorres”), quizáis na contorna de Arcos-Xagoaza.

Aparecen os seus cognados nas terras de Bearn (Pirineos Atlánticos-Francia). En lingua occitana mantense a forma Nostin, mentras en francés nomearíase Nousty. E existe outro Nostim, en Peso da Régua (Portugal).

Hai outra teoría, defendida por Joseph M. Piel, que relaciona os topónimos galegos Nouche, Nostián e o portugués Nostim co nome do bispo Nausto de Coimbra (867-912).

En todo caso, o lugar desapareceu hai bastantes anos pois non queda rexistrado nin no Catastro da Ensenada nin no Diccionario Madoz. Así que calquera información ou aporte sería moi interesante para darlle unha nova vida a esta parte da nosa “Galicia Baleirada”.

BIBLIOGRAFÍA:

Gaffiot, Diccionario Ilustrado Latín-Francés.

Piel, Joseph M. “A propósito do nome do bispo Nausto de Coimbra”

Keith Bradley “Esclavitud y sociedad en Roma”

Wikideck.

CODOLGA.

 ICEDO

Icedo estaría na contorna de Pumares(Carballeda de Valdeorras). Este lugar nacería no Medievo pola documentación que manexamos. Trala Reconquista, seguramente se establecería alí unha pequena explotación agropecuaria. Sabemos que estaba próxima a Pumares, en Terras de Valdeorras pero descoñecemos en qué época e cáles foron as causas polas que desapareceu. Xa non aparece no Catastro de Ensenada (1749) nin no diccionario Madoz (1845).

O topónimo deriva da raíz latina ilice(m) máis o sufixo abundancial –etum que daría ilicetum, que vén a significar “lugar non que abundan as aciñeiras”. Podería seguir este proceso Ilicetum> iezedo>iizedo>Izedo.

Por primeira vez aparece en idioma leonés occidental no Tumbo Vello de San Pedro de Montes (1271).

Como paralelismos, consérvase o topónimo Izeda, na veciña Bragança, en Portugal. E tamén existiu outro lugar co mesmo nome , en Burgos , hoxendía despoboado,  . 

Como remate, cómpre comentar que existe o xentilicio Icedo. Quedan poucos en territorio español e a maioría en Norte América (México).

BIBLIOGRAFÍA:

José Luis Pensado “El léxico Hispánico Occidental en el Tumbo Viejo de San Pedro de Montes”.

Wikipedia. “Cabrera (León)”.

Lexilogos.

Ana María Cano González “Nomes de Llugar en Somiedu (Fitotoponimia)”.

Ricardo Ciérbede y Emiliana Ramos “Los cartularios de Valpuerta...”

Foto de “Valdeorras de cerca”.

ICEDO OU IZEDO (CARBALLEDA DE VALDEORRAS).

 ICEDO.

 

Este lugar nacería no Medievo pola documentación que manexamos. Trala Reconquista, seguramente se establecería alí unha pequena explotación agropecuaria. Sabemos que estaba próxima a Pumares, en Terras de Valdeorras pero descoñecemos en qué época e cáles foron as causas polas que desapareceu. Xa non aparece no Catastro de Ensenada (1749) nin no diccionario Madoz (1845).

O topónimo deriva da raíz latina ilice(m) máis o sufixo abundancial –etum que daría ilicetum, que vén a significar “lugar non que abundan as aciñeiras”. Podería seguir este proceso Ilicetum> iezedo>iizedo>Izedo.

Por primeira vez aparece en idioma leonés occidental no Tumbo Vello de San Pedro de Montes (1271).

Como paralelismos, consérvase o topónimo Izeda, na veciña Bragança, en Portugal. E tamén existiu outro lugar co mesmo nome , en Burgos , hoxendía despoboado,  . 

Como remate, cómpre comentar que existe o xentilicio Icedo. Quedan poucos en territorio español e a maioría en Norte América (México).

BIBLIOGRAFÍA:

José Luis Pensado “El léxico Hispánico Occidental en el Tumbo Viejo de San Pedro de Montes”.

Wikipedia. “Cabrera (León)”.

Lexilogos.

Ana María Cano González “Nomes de Llugar en Somiedu (Fitotoponimia)”.

Ricardo Ciérbede y Emiliana Ramos “Los cartularios de Valpuerta...”

Foto de “Valdeorras de cerca”.

TOPÓNIMOS CURIOSOS (DE DIFÍCIL INTERPRETACIÓN).

CACHARREQUILLE (MONTEDERRAMO).

          Topónimo compuesto por Cacha+Requille.

O primeiro termo cacha/escacha, aparece recollido co significado de “romper a terra, comezar a cultivala”. Esta práctica altomedieval, de ocupación de terreos incultos, que recibía o nome de escalido/squalido sería a base para a formación da palabra escachar, tan estendida no territorio galego-portugués. Podría derivar del latín “Scalpo-scalpere”, con significado de “rascar, raspar, escarbar”, segundo Cicerón.

Tocante o segundo nome, parece documentado “Valderriquia”, en 1258, asimesmo nas terras de Montederramo. Derivado, na súa forma de acusativo, do nome xermánico Riquila/Riquilda, daquela nome moi estendido. Sendo amén nome de reis, raíñas e princesas.

Aparecen de cote esas cavadas ou arroteas, e as súas variantes, acompañadas dun referente, que soe ser o nome do propietario ou outro elemento físico próximo, como Cachalvite (arrotea de Alvitus), Cachaldora (arrotea de Alduara), Cachamaría, Cachamuíña, etc.

BIBLIOGRAFÍA:

Wikipedia.

Lexilogos Latín

Diccionario Estraviz

Celtiberia.net

Arqueotoponimia.blogspot.com. Dolores González.

“El artificio de as etimologías; elementos constitutivos de toponimia galega”. Ana Boullón.

“Fitoponimia Galega”. Gonzalo Navaza.  

         ARDEXARXE (VIANA DO BOLO).

Ardexarxe (Viana do Bolo).

Gonzalo Navaza considera a primera parte deste topónimo como un caso de rotacismo, alteración ou cambio de algún fonema. Continuando coa sua teoría, debería seguir a estructura As+de+sustantivo. Polo tanto viria a ser As de Xarxes. 

O segundo termo para nos sería unha forma do fitotopónimo xarxa ou sarxa. Pranta medicinal, presente en calquera botica medieval, que correspondería a chamada "salvia officianalis".

Todo o conxunto viria a significar "As das xarxas". Temos outros referentes similares en Ardexuxo, Ardevila. 

Como nota, apuntamos que esta palabra xarxa tamén aparece en portugués  e catalán co significado de rede. Polo que poderia significar "As das redes".

BIBLIOGRAFIA

Wikipedia.

Diccionario RAG e Estraviz.

Diccionario Portugués.

Xose Manuel Sánchez Rei. "Os nomes de lugar e dialectoloxía..."

Sabrosa. Vila Real.

Sabrosa

Vila portuguesa pertencente ao distrito de Vila Real. Tras-Os-Montes.

Calquera persoa podería pensar que se trata de algo delicioso, grato ao sentido do gusto, de tratarse dunha comida. Ou neste caso un locus amoenus, lugar idílico, agradable para vivir. Buscando parentescos toponímicos próximos, lembramos Sobreira/s, Sobreiral... 

O cambio vocálico é unha práctica moi estendida no eido da toponimia. Por tanto, podería ser unha terra na que abundasen as sobreiras (quercus suber). Pero quizáis a hipótese que máis nos convence é que este topónimo derive de saibro, chámase así en portugués á terra areosa, formada pola descomposición do granito, que se emprega na construcción. Saibrosa sería unha terra onde abundase/abunda o saibro. No mesmo Distrito de Vila Real existen otras dúas poboacións chamadas Sabroso. Igual que Sebrosa/s, Sebrosinho, Sobroso. Asimesmo Punta del Sable ou Cuevas Jable, en Tenerife reafírmanos na idea que todas son formas derivadas do latin "sabulo-nis". E Sablada de la Espasa , en Asturias. Para rematar, en portugués daría o vocablo saibro, e en galego sábrego ou xabre.

Bibliografia:

Diccionario Infomedia.

Diccionario RAG.

Diccionario latino Lexilogos.

Fotografia de Antonio Soares

RAIRIZ DE VEIGA E LUGARES.

SAINZA, A. Orónimo.

 Planitia (del latín “planus-a-um”). Planitia<chainza<sainza, con significado de terra chá. Esta é a última hipótese, que acae moi ben á topografía deste lugar, segundo os profesores Gonzalo Navaza e Elixio Rivas.

Avanzando na anterior hipótese de Piel que vencellaba o topónimo co termo latino “salix-ices, sobre a forma salice, co significado de lugar abondoso en salgueiros. Difícil de xustificar.

BIBLIOGRAFÍA:

Diccionario Latín.

Real Academia Galega.

Blog Mundo R.

“Toponimia do Concello de Navia de Suarna”. Colectivo Patrimonio dos Ancares.

XUXÁ. Orónimo.

Esta forma e derivados veñen do latín “deorsum” con significado de “abaixo, cara abaixo”.

Non aparece recollida ningunha das súas formas en documentos pero lémbranos aquelas formas de Suso e Yuso, referidas aos mosteiros de San Millán de la Cogolla, en La Rioja. Temos como referentes Jusá de Neira, nome medieval que recibían parte das terras do actual concello de Baralla e Hermedesuxo en Fisterra. Todos relacionados cunha orografía especial no territorio que ocupan.

BIBLIOGRAFÍA:

Diccionario latín.

Nomenclator de Galicia.

web documentaciónmontegalego.xunta.gal/

Fotografía de Bruno Rúa.

(Grazas á colaboración impagable do noso amigo Caperluso Carvoeira).

MONDÓN, MARABILLA NATURAL.

 MONDÓN

ANTIGA FERRERÍA

Mondón é un pequeno lugar abandonado do concello do Bolo, perto do encoro de Santa Olalla. Aínda hoxe pódense ver as súas casas en ruinas e os restos do seu balneario. Pero parece que a súa orixe está vencellada a unha antiga ferrería, que, con anterioridade, se construiu para a producción de cobre, que aparece documentada no S. XIX. Así que imos darlle unhas voltas ao seu topónimo, sen rexeitar outras hipóteses posibles á que proponemos a continuación.

BALNEARIO EN RUINAS

MONDÓN. Orónimo.

Segundo o profesor Edelmiro Bascuas existe unha raíz celta-galaica MIND-, que se correspondería coa raíz indoeuropea MEN, con significado de “elevación, monte”. Variantes de MIND-, como MOND-, MUND-, por contacto cunha consonante labial provocaría estas variacións vogálicas. 

Seguindo a vía oronímica temos outro El Mondón, que aparece como unha pequena elevación natural nos Monegros (Alto Aragón) de 328 m de altitude sobre o nivel do mar. Tamén Mondoñedo, a antiga sede de San Martiño, actual parroquia de Foz, encóntrase nun alto. E O Mundil, en Cartelle. Mondim de Basto, en Portugal, tamén presenta ese tipo de orografía. Por último, contamos con varios Mondelo, espallados por Galicia, que teñen a mesma raíz. E poderían ter un significado parecido. Habería que ver caso por caso.

BIBLIOGRAFÍA:

“Blog de Prada” https://pradaweb.blogspot.com/

“El Balneario de Mondón” https://www.albergueria.es/bmondon.htm

“Toponimia galego-portuguesa e brasileira”… https://toponimialusitana.blogspot.com/

Toponimia de Galicia… https://toponimia.xunta.gal/es/video/mondonedo

“El yacimiento de El Mondón”… https://proyectomonegros.com/mondon/

Somos Comarca… https://www.somoscomarca.es/articulo/obolo/

Blogue “Rebumbio, Remoído, Peneirado”… https://remoido.blogspot.com/

“Los fenómenos de homonimia y homofonía…” Joaquín Caridad Arias.

XINZO DE LIMIA E OS SEUS RECANTOS.

                                               XINZO DE LIMIA

 

SOLVEIRA. (Fitotopónimo).

Deriva do latín "sorbus" ou "sorbum". De aquí pasou ao latín vulgar como "sorbaria". Aparecendo recollida a forma "sorbas" por un botánico hispanoárabe do seculo XII/XIII. Hoxendía está recollido no Estraviz coa forma sorva/sorveira. Mentres que no RAG xa non aparece. Dependiendo do étimo, vén a significar lugar onde abundan/abundaban as sorvas ou sorveiras. Difícil xa precisar o tipo de "sorbus", doméstica, aucuparia ou outro tipo do xénero sorbus.

Tamén se conserva este topónimo en Paderne de Allariz (OU). E noutros lugares de España con nomes similares Sorbas, en Albacete e Almería. Sorbeda e Sorbeira, en León, este último nos Ancares.

BIBLIOGRAFÍA:

Lexilogos.

Du Cange.

CODOLGA.

Diccionarios Infopedia, Estraviz e RAG.

"Toponimia de la Sierra de Baza", de Amador Díaz García e Manuel Gómez Lorente.

Fotos da Wikipedia.

BARONZÁS. (Antropónimo).

Varias persoas de nome “Baronza” aparecen citados en distintos documentos no Tombo de Celanova, desde o ano 946 ao 1128. Os profesores Piel e Kremmer constatan este nome como xermánico. 

Posteriormente, en 1165 xa aparece no devandito tombo o topónimo “Barunzanes” como un lugar de residencia. Polo que deducimos que o topónimo deriva de (villa) Baronzanis, en relación a un antigo posesor desas terras, de orixe xermánica. 

O cambio de sufixo a Baronzás segue os mesmos criterios dialectais ca outros da área lingüística, como Currás, Madarnás, Xurenzás...

BIBLIOGRAFÍA:

CODOLGA.

Celtiberia.net

Wikipedia.org/

Fotografía de Bruno Rúa.

LAROÁ. (Orónimo).

Punto de partida: “Laragia” aparece citada por primeira vez no ano 1046 no Tombo de Celanova “monasterii sancti Petri de Laragia (…) in territorio Limie (…) discurrente rivulo Laragiola”. Moitas veces máis noutros documentos deste tombo e do de Caaveiro, onde aparece citada outra “Laragia”(“Laraje”, nalgún caso) acompañadas dos adxectivos “Vella”, nuns casos e “Vetula”, noutros, referidos ao actual lugar de Laraxe (Pontedeume).

Procedencia: pode derivar do étimo celta *(p)lara- con significado de chan, chaira, planicie. Como os topónimos Laracha, Laraxe, Laraño, Laranga, Laredo (CA)...

Por último, consideramos que Laroá derivaría de Laragiola, o nome do río, que tomou a forma do diminutivo. Éstas localízanse na zona oriental de Galicia, incluida Asturias e terras de Tras-Os-Montes, como Grixoá, Leiroá, Raxoá, Cabezoá...

BIBLIOGRAFÍA:

CODOLGA

Celtiberia.net

Fotografía de Bruno Rúa.