Toponimia VARIA

TOPONIMIA VARIA.

Esta sección dedicaremola a consultas ou preguntas que nos fan nas RRSS. 

PONTE D'ALOTE. 

Información que se nos facilita.

"Alote ou Alota? Pequeno lugar, perto dunha corga onde ha unha ponte. Dai que en tempos antigos se chamasse “Ponte d'Alote". Había aquí uma quinta. E um lugar da fregresia de Sao Paio,  concelho de Melgaco. Conheco registos docimentais com pequenas variacoes da grafía tais como “Alota" ou "Lotta". 

A partir destes datos, comezamos a nosa pescuda. Empezamos a considerar A Lota, un desajuste orixinado por un falso artigo. Isto nos leva a unha lonxa,  lugar onde se subasta o peixe. Ou a forma de vender ese peixe a ollo ou  "a lote pechado". Ou ao nome dun peixe de rio chamado comúnmente así ou burbota (IA).

Achegandonos despois ao CODOLGA, non encontramos ningunha referencia documental, obvio. Polo que recurrimos ao Du Cange e a forma "Alota" responde de forma afirmativa en documento (1883-1887), derivandoa da forma "aluta". Forma latina primitiva recollida nos diccionarios de latin. Forma adxectiva na que se sobreentende "pellis" ( verosimilmente de alumen=alumbre). Que ven tendo  o significado de "de pel tratada, de coiro curtido" (específicamente coiro de alume, alumen). Du Cange tamén recolle as formas "alutarium" (lugar onde se traballa o coiro) e alutarius (artesan que traballa o coiro, badaneiro). En castelán e outras linguas romances relacionarse coas formas "aluda" (aragonés), "luda" (catalán ), "alue" (francés).

Chegados a este punto, temos que considerar que o termo "alote" vai asociado a este tipo de pontes, ao ser  feitas con cordas grosas trenzadas con fibras vexetais e/ou coiro para crear unha ponte colgante, para o paso de peons e  pequenos animais domésticos. Historicamente, mesturabanse materiais locais como cordas de fibra vexetal, lianas trenzadas e, en climas mais fríos, tiras de pel ou coiro cru para aumentar a sua resistencia e durabilidade. Este tipo de pontes, tamén chamadas colgantes ou de corda, eran cruciais en terreos de difícil acceso, onde non podían chegar vehículos de rodas ou cabalerias. Ou resultaba a forma máis tradicional e económica para salvar unha corga ou outro accidente orografico menor. E como mostrar un botón: segue a ponte resistindo ai como marca de identidad (anque xa adaptado aos tempos modernos). 

MUGARES

 

No primeiro rexistro que encontramos aparece o topónimo como “Mogares” (952) no Tombo de Celanova, en documento relativo á ubicación dun lugar “inter Sancto Vincentio et Mogares quos vocitant Cesuras…”Posteriormente aparece citado no ano 1241 nun pergameo do Mosteiro de Oseira como “Mugares” (“... Petrus Iohannis rector ecclesie de Mugares…” ) e 13 citas documentais máis.

A variación vocálica resulta normal no galego: peche de vogal media.

Posteriormente aparece un xentilicio que presenta diferentes formas. A máis antiga, Monago “Guntino Monago” (ano 998), Moogo citado 50 veces acompañando a distintos nomes Oveco Moogo ata… Sancius Moogo, desde1117 (S. XII e XIII). Pelagio Moago (documento da catedral de Ourense,1208), xentilicio Mogo nomeado 4 veces desde 1245.(Domenicus Petri, dictus Mogo (Moço), en1122. Este apelido segue ata hoxendía como no caso de José Antonio Monago (1966) e outros.

Neste último bloque cremos que veñen a derivar da forma latina“monachus”, con significado de monxe ou pertencente ao/s monxe/s. Nome que foi experimentando transformacións ao longo do tempo, como imos recollendo nas anteriores citas documentais.

Chegados a este punto, vemos unha crara interferencia entre estas dúas familias léxicas, que nos dificulta a procura do seu significado orixinal. Polo que seguimos na busca de topónimos que presentan paralelismo cos anteriores:

Mogor (Marín), O Mogor de Fóra e O Mogor de Terra (Valdoviño), Mugardos (Narón), Mogadouro (Portugal), Mogán (Gran Canaria), Muga de Sayago (Zamora).Isla de Mogador (Marruecos), Mogoro (Cerdeña).Como topónimos tal vez relacionados podemos citar tamén "Magoira" en Cedeira, e hai un "Penamacor" (tamén transcrito na Idade Media como "Penamocor"). Outros aparentemente relacionados, tanto no significante como no significado, serían os topónimos "Os Mogotes da Gabeira", en Cedeira e en "Os Mogotes dos Aguillós", en Cariño, que corresponden a pequenos cantís costeiros ou illotes. Tamén os mogotes de Viñales (Cuba), non resulta descartable que lle chamasen “rochas de monxe”, metafóricamente, pola súa forma.

Neste sentido, o profesor Higinio Martíns, no seu libro “As tribos calaicas” fala dun “Manhom” procedente do grego ou indoeuropeo “moukho” con significado de monte, fito, linde, e nalgúns dos devanditos casos, estaría relacionado con detalles orográficos, como lugar alto ou cantil rochoso. E Fernando Cabeza Quiles, no seu libro “Toponimia celta de Galicia” retoma a idea anterior, que nós compartimos como a hipótese que máis se axusta á meirande parte dos topónimos sinalados..

Pero non sería descartable, que Mugares, como o resto da contorna e terras do Ribeiro, fosen terras ocupadas e transmitidas en doazóns ou como moeda de cambio entre particulares, pequenos mosteiros e posteriormente as grandes ordes monásticas. A forma de plural neste caso resúltanos de moita importancia monachus >monachicus>Monacales>Monagales>Mogares>Mugares.

Como colofón apuntamos este curioso fragmento, que recollemos na Wiki: “A través da documentación medieval do tombo do mosteiro de Celanova sábese da existencia do mosteiro de Santa Uxía, cara ao Porto dos Abades, e do mosteiro de San Vicente, fundado como mosteiro particular polo converso Esgas e doado polo seu pai Fafila a San Rosendo no ano 952 xunto con varios lugares como Mugares e diversas terras”.

BIBLIOGRAFIA:

Nomenclator Galicia

CODOLGA

Wikipedia.

Dolores González… https://arqueotoponimia.blogspot.com

“As Tribos galaicas”, Higinio Martíns

Xosé González... https://penadacataverna.blogspot.com

Foto da Wikipedia.

Pedras curiosas.

PIEDRAS CURIOSAS.

Hace algún tiempo "descubrimos" esta pieza encastrada en el entorno de la Basílica de Santa María La Mayor (Pontevedra).

Leemos en la Wiki que anteriormente a la basílica había una iglesia románica. Podría ser esta unha pieza reutilizada de aquella construcción? 

Buen domingo para todos. Y en especial a "los que buscamos tres pies al gato".

#pedrascuriosas

PEDRIÑAS NAS BURGAS (OURENSE). POSIBLES COVIÑAS.

Tantas veces pasamos por ali. Pero hoxe iamos "cos ollos  de mirar" e sorprendeunos moito esta pedra. Nada que ver coas que a rodean. Cuidado onde pisades. 

#pedrascuriosas

XEI. PATRIMONIO EN PERIGO.

 XEI. NOIA.

Xei, sería un antropónimo, ao estilo ou posiblemente variante de Xes. Seguiría o modelo de Xoán, Xiao, etc. Polo que consideramos que foi o nome dun antigo propietario, deste muíño e instalacións en ruinas que permanecn neste lugar, sito á beira do río Traba. Encontramos un paralelismo “ O Souto de Xei” nunha relación de microtopónimos de Dodro ©.

Como moitos muíños, quedaría abandonado, ao chegar o uso xeneralizado da enerxía eléctrica.

BIBLIGRAFÍA:

Manuel Lorenzo Baleirón. “Toponimia de Dodro e de Laíño. Os nomes na auga”.

FotoS de Xilgaro Soutariz e "Galicia Máxica.Eu".

Suar (Paradela)

SUAR

.

Os primeiros documentos dos que dispoñemos fan referencia ao nome Soar (14 documentos de 1100 a 1268). Mentras a forma Suar so aparece documentada en 1249. A forma primixenia solarem<soar<suar foi evoluindo ata a actual por procesos fonéticos suficientemente estudados.

A seguinte pregunta e cál foi a motivación da escolla do topónimo? Supoñemos que, ao inicio, no lugar habería un solar, lugar fundado por un persoeiro nobre ou ben coñecido que tenía unha xurisdiccion coas súas leis, costumes e respectivos foros. Sistema institucionalizado no medioevo.

Consultado o Nomenclator, vemos que, ademáis da devandita parroquia de Paradela, tamén existe outro homónimo dun lugar en Antas de Ulla. Últimamente tamén localizamos un lugar en Moraña de nome Soar. Son tamén da mesma familia léxica os xentilicios Soares, que conserva o étimo primigenio, Suárez, Sueiro e a sua variante medieval Sueyro. Suario tamén tería que ver neste feixe de nomes, pero queda para outra quenda.

Bibliografía:

Codolga.

Du Cange.

Joaquim de Santa Rosa de Viterbo "Elucidario das palavras".

Antonio de Moráis Silva "Dicionario da Lingua Portugueza".

Dolores González de la Peña. "Arqueotoponimia".

Fotografía das RRSS.

Corexido. A Veiga (OU)

Corexido. A Veiga (OU)

Calquera poderia imaxiar que derivase do nome "cor", por aquilo da tentadora homonimia. Tamén podería relacionarse coa raíz céltica cor-/car- co significado de algo duro, escarpado, incluso co significado de rocha ou pena,como nos casos de Coruxo, Corexo… Pero a isto sempre hai que darlle moitas voltas. De primeiras xa nos tira abaixo esa idea inicial que no ano 1123 aparece documentado "Curugido". Por tanto, terá que ver con curuxa? Moitas variantes aparecen no Nomenclator: A Curuxeira/s, Curuxeiro, Curuxal, Curuxás, Curuxido...

Cál sería o causante deste topónimo? Poderia ser un lugar caracterizado pola abundancia dese tipo de aves? Ou por ser un lugar afastado, agachado por quedar oculto polo relevo ou vexetación. Ou quizáis por ser de acceso difícil. Acéptanse suxestións.

BIBLIOGRAFÍA:

Nomeclator de Galicia.

Codolga.

Google.

Google Lens.

Celtiberia.net.

Concello de Vigo. "Toponimia de Valadares".

(Fotografía de "Xentedeaveiga").

VALDÍN (O BOLO).

 VALDÍN 

*(Villam) *Baltarii, de Baltarius. Nome de posesor dunha *villa Baltarii, antiga granxa agrÍcola-gandeira dun propietario chamado Baltarius.

Este antropónimo, de orixe xermánica, aparece documentado desde a Alta Idale Media, “Balterius comes” (ano 572) nun pergameo de Braga. Tamén se rexistra no S. VIII coa forma Baltarius (714, Tombo de Caaveiro) e coa forma Balterio no século IX (Dip Astur). Asimesmo no ano 883, no cartulario de Arouca, tamén se recolle coa forma Balterio “in Dei nomine ego Balterio et uxor mea nomine Ogenia”. Desde o século XI aparece, a partir do xenitivo, o seu uso toponímico (1059, “uilla Baltar, Cartulario de Guimaraes), (1022, “Sancti Felicis de Baltar”, Tombo de Lourenzá).

Deste nome tamén derivará o topónimo Baltar, espallado por territorio da antiga Gallaecia. Dous en Galicia e cinco en Portugal.

BIBLIOGRAFÍA:

“Toponimia Gallega de Origen AntroponÍmico” Celtiberia.net.

Asociación Galega de Onomástica

“El asturiano-leonés: aspectos linguísticos, sociolinguísticos y legislación”. Héctor García Gil.

TopGalPor

CODOLGA

Fotografía de José Fernández Pérez.